Rtęć w środowisku


 

 

Szukając w internecie informacji o różnicy między metylortęcią  a dimetylortęcią, natrafiłam na obszerną publikację w postaci pracy doktorskiej pt. Badania nad metodą oznaczania rtęci w wybranych elementach środowiska z 2006 r. Autorem pracy jest Adam Prokopowicz. Praca została wykonana w Zakładzie Szkodliwości Chemicznych Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu i przedstawiona Radzie Instytutu Chemii Uniwersytetu Śląskiego jako rozprawa doktorska.

O ile nie interesują mnie metody oznaczania rtęci, o tyle uwagę moją przyciągnęły dwa podrozdziały tej pracy: Rtęć w środowisku przyrodniczym oraz Aspekty toksykologiczne narażenia na rtęć. Jako osoba zajmująca się edukacją dietetyczną żywo interesuję się skażeniem środowiska, w tym – pożywienia, pierwiastkami toksycznymi i wpływem tego skażenia na zdrowie ludzkie, w związku z czym nie poprzestałam jedynie na odszukaniu pierwotnie interesującej mnie informacji i zagłębiłam się w lekturę. I włos zjeżył mi się na głowie.

Okazuje się, że rtęć uwalniająca się do środowiska wskutek działalności człowieka opanowała wszystkie elementy jego otoczenia: wodę, ziemię i… powietrze. A oto kilka cytatów (po nieznacznej korekcie redakcyjnej z mojej strony):

 

EMISJA RTĘCI WSKUTEK DZIAŁALNOŚCI CZŁOWIEKA

Głównymi źródłami emisji rtęci w Europie są:

  • elektrownie i ogrzewanie indywidualne (spalanie węgla);
  • przemysł hutniczy;
  • produkcja chloru i alkaliów;
  • produkcja cementu;
  • spalanie odpadów.

 

ŚRODOWISKO

  • Odparowywanie rozpuszczonej gazowej rtęci z oceanów i lądów jest kluczowe dla krążenia i losów rtęci na powierzchni Ziemi. Istnieje dodatni bilans w transporcie rtęci ze środowisk lądowych do oceanów. Stężenie rtęci w głębi oceanów wzrasta o kilka procent rocznie. Z tej przyczyny bioakumulacja rtęci w rybach i ssakach morskich jest obecnie szeroko rozpowszechnionym problemem zdrowotnym, z powodu wpływu rtęci, a w szczególności metylotęci, na zdrowie organizmów znajdujących się na najwyższych poziomach troficznych, zarówno człowieka jak i zwierząt.
  • Rtęć oraz jej związki włączone są obecnie na listę najbardziej niebezpiecznych substancji dla organizmów żywych.
  • W stanie ciekłym rtęć paruje, a jej pary są bezbarwne i bezwonne. Rtęć ze względu na specyficzne właściwości występuje w powietrzu przede wszystkim w postaci gazowej.
  • Do najważniejszych form rtęci w środowisku należy zaliczyć rtęć elementarną, nieorganiczną rtęć dwuwartościową, metylortęć i dimetylortęć. Między tymi formami następują przemiany w ramach jednego cyklu, w którym przemieszczają się one między atmosferą, geosferą i hydrosferą.
  • Elementarna rtęć może być transportowana wraz z masami powietrza na bardzo dalekie odległości, zanim przekształci się w inne formy i nim zostanie zdeponowana na drodze mokrej i suchej depozycji do środowisk lądowych i wodnych. W niektórych zbiornikach wodnych rtęć z atmosfery jest głównym, a czasem jedynym źródłem tego metalu.
  • Lotne formy rtęci: rtęć elementarna i dimetylortęć odparowują do atmosfery, podczas gdy pozostałe formy rtęci przylegają do cząstek stałych i są transportowane w wodach do osadów dennych. Stosunkowo mała ilość dimetylortęci może dyfundować do powietrza z wód, gdzie powstaje ona pod wpływem procesów biologicznych z rtęci nieorganicznej. Dimetylortęć posiada jednak bardzo krótki okres trwania w atmosferze z powodu szybkich reakcji z wszechobecnymi utleniaczami znajdującymi się w powietrzu. Może to być źródłem wysoce toksycznej metylortęci, która jest także wykrywana w niskich stężeniach w powietrzu i opadach.
  • Metylortęć i inne frakcje rtęci są silnie związane z materią organiczną. Obserwuje się wyraźnie większą średnią zawartość rtęci w glebach bogatych w materię organiczną w porównaniu do gleb mineralnych.
  • Metylortęć jest najbardziej mobilną formą rtęci w środowisku wodnym i szybko przenika do łańcucha pokarmowego, gdzie jest akumulowana w tkankach biologicznych w znacznie większym stopniu niż rtęć nieorganiczna.
  • W odpowiednich warunkach każda forma rtęci wprowadzona do wód może być przekształcona przez mikroorganizmy do jonu metylortęciowego. Za proces metylacji rtęci odpowiadają głównie bakterie redukujące siarczany, których aktywność wzrasta w warunkach beztlenowych.
  • Stężenie rtęci w mięsożernych rybach na szczycie łańcucha troficznego wód słodkowodnych i słonowodnych, jak szczupak czy rekin, są 10 – 100 tys. razy wyższe od stężeń rtęci w otaczającej jej wodzie. Prawie 100% bioakumulowanej rtęci w tkankach ryb jest zmetylowane, a jej biologiczny okres półtrwania wynosi około 2 lat.
  • Źródłem metylortęci w rybach jest zarówno woda jak i pokarm, chociaż zasadniczo jest nim pokarm.
  • Spożywanie ryb to główne źródło środowiskowego narażenia człowieka na rtęć.
  • Jako że rtęć silnie jest związana w glebie z materią organiczną (retencja – ponad 80%), stanowi ona duży rezerwuar tego pierwiastka w środowisku lądowym, który utrzymuje się przez długi okres nawet pomimo zaprzestania emisji.

 

ORGANIZM LUDZKI

  • Głównym mechanizmem biologicznej aktywności rtęci jest powinowactwo dwudodatnich jonów rtęci do białkowych grup siarkowodorowych.
  • Organiczne związki rtęci są o wiele bardziej toksyczne niż nieorganiczne sole rtęci. Różnice te są spowodowane zdolnością przenikania bariery krew-mózg i bariery łożyskowej, która to zdolność jest największa w przypadku lipofilnych organicznych związków rtęci o krótkich łańcuchach: metylortęci i etylortęci [chcę tu nadmienić, że etylortęć była i wciąż jest, choć w mniejszym stopniu, stosowana w postaci tiomersalu do produkcji niektórych szczepionek podawanych malutkim dzieciom!]. Stąd związki te charakteryzują się silnym działaniem neurotoksycznym i teratogennym, podczas gdy związki rtęci nieorganicznej mogą być głównie przyczyną niewydolności nerek.
  • Mało prawdopodobne jest zatrucie takimi związkami organicznymi jak tiomersal, ponieważ źle wchłaniają się z przewodu pokarmowego [moje pytanie: a co z tiomersalem wstrzykiwanym domięśniowo, a więc z pominięciem bariery jelita-krew, niemowlętom i małym dzieciom w postaci szczepionek?].
  • Człowiek może być narażony na rtęć wszystkimi trzema drogami narażenia: oddechową, pokarmową i skórną. Najczęściej jednak narażenie jest spowodowane wdychaniem par rtęci metalicznej [mój komentarz: źródłem par rtęci mogą być stłuczone świetlówki i tzw. żarówki energooszczędne – świetlówki kompaktowe] oraz spożywaniem zanieczyszczonych rtęcią ryb.
  • Ze względu na możliwość nagromadzenia się metylortęci w mięśniach ryb oraz jej prawie całkowite wchłanianie się z przewodu pokarmowego, może dojść do poważnego zatrucia po spożyciu ryb skażonych metylowymi związkami rtęci (znane są takie przypadki).
  • Pary rtęci prawie całkowicie wchłaniane są w drogach oddechowych i ze względu na dobrą rozpuszczalność w lipidach rtęć elementarna również łatwo przenika barierę krew-mózg, gromadząc się w korze mózgowej i móżdżku.
  • Postać ostra zatrucia rtęcią: występuje niezwykle rzadko i objawia się ciężką encefalopatią, obrzękiem mózgu, krwotocznym zapaleniem jelit i ostrą niewydolnością nerek.
  • Zatrucie przewlekłe: objawy występują po kilku lub kilkunastu latach od rozpoczęcia narażenia. Najczęściej zmiany pojawiają się w układzie nerwowym. Proces chorobowy rozwija się powoli i charakteryzuje się bólami zawrotami głowy, zaburzeniami snu, wzmożoną nadpobudliwością, drżeniem powiek, języka i rąk.

 

To tyle z najważniejszych interesujących mnie aspektów. Mam nadzieję, że nie zepsułam Państwu humoru.

 

 

Oryginalny tekst wspomnianej pracy doktorskiej

Źródło ilustracji: A. Dukata/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN

 

 

3 thoughts on “Rtęć w środowisku

  1. Dziękuję za cenne streszczenie pracy i trafne uwagi. A w bardzo przyziemnej materii, choć związanej z rtęcią – jaki rodzaj żarówek obecnie dostępnych na rynku mogłaby Pani polecić? Lub przynajmniej nie odrzucić razem ze świetlówkami.

  2. Zwykłe żarówki, sprzedawane obecnie pod etykietą “przemysłowych” lub “technicznych”, po tym, jak zostały wycofane z tzw. normalnego użytku. Poza tym – ledowe i halogenowe.

  3. Bardzo ciekawy i przydatny artykuł.
    Zdagnozowano u mnie silną alergię na rtęć. Cenne są informacje jak oczyścić organizm z rtęci bo widać, że środowisko jest nią mocno zanieczyszczone.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.